Palliatieve sedatie: Vaardigheid in de Zorg

Wat is Palliatieve Sedatie?

Palliatieve sedatie is een specialistische vaardigheid in de gezondheidszorg waarbij het bewustzijn van een patiënt in de laatste levensfase verlaagd wordt. Het doel is om ondraaglijk lijden te verlichten wanneer andere palliatieve maatregelen onvoldoende effect hebben. Door het bewustzijn te verlagen, worden pijn, angst en andere symptomen weggenomen zodat de patiënt een waardige en rustige dood kan ondergaan.

Wie mag Palliatieve Sedatie Uitvoeren?

Volgens de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG) mogen alleen artsen palliatieve sedatie toepassen. Verpleegkundigen mogen wel onder supervisie van een arts palliatieve sedatie uitvoeren, mits zij aantoonbaar bekwaam zijn.

De arts moet voldoen aan de eisen van de KNMG-richtlijn Palliatieve Sedatie. Dit betekent onder andere dat de arts:

• Ruime ervaring heeft met palliatieve zorg
• Op de hoogte is van de juridische en ethische aspecten
• Zorgvuldig de indicatie, contra-indicaties en alternatieven heeft afgewogen
• Informed consent heeft verkregen van de patiënt of diens vertegenwoordiger

Hoe Wordt Palliatieve Sedatie Uitgevoerd?

De procedure voor palliatieve sedatie bestaat uit de volgende stappen:

1. Beoordeling: De arts stelt vast dat de patiënt voldoet aan de criteria voor palliatieve sedatie, zoals ondraaglijk lijden en een verwachte levensverwachting van 2 weken of minder.
2. Bespreking: De arts bespreekt de indicatie, procedure en mogelijke gevolgen uitvoerig met de patiënt en/of diens naasten. Informed consent is vereist.
3. Voorbereiding: De arts stelt een zorgplan op en beoordeelt welke medicatie nodig is om het bewustzijn te verlagen. Verpleegkundigen bereiden de medicatie voor.
4. Uitvoering: De arts dient de medicatie toe, meestal via een infuus. Het bewustzijnsniveau wordt stapsgewijs verlaagd tot de patiënt in diepe slaap is.
5. Monitoring: Verpleegkundigen monitoren voortdurend de vitale functies en het bewustzijnsniveau van de patiënt. De dosering wordt zo nodig aangepast.
6. Evaluatie: De arts evalueert regelmatig of de sedatie effectief is en past de medicatie aan. Wanneer de dood intreedt, wordt de sedatie gestaakt.

Benodigde Materialen en Apparatuur

Voor het uitvoeren van palliatieve sedatie zijn de volgende materialen en apparatuur nodig:

• Infuusmaterialen (infuuspompen, slangen, etc.)
• Medicatie voor sedatie (meestal midazolam of propofol)
• Apparatuur voor bewaking van vitale functies (bloeddrukmeter, saturatiemeter, etc.)
• Hulpmiddelen voor comfort (hoofdkussen, warme dekens, etc.)

Indicaties voor Palliatieve Sedatie

Palliatieve sedatie wordt overwogen wanneer een patiënt in de laatste levensfase lijdt aan één of meer van de volgende symptomen:

• Ondraaglijke pijn
• Ernstige benauwdheid
• Aanhoudende, extreme angst of agitatie
• Refractaire misselijkheid of braken
• Onbehandelbare convulsies

De arts moet vaststellen dat de symptomen ondraaglijk zijn voor de patiënt en dat andere palliatieve maatregelen onvoldoende effect hebben.

Contra-indicaties en Risico’s

Er zijn enkele contra-indicaties voor het toepassen van palliatieve sedatie:

• Onvoldoende informed consent van de patiënt of diens vertegenwoordiger
• Korte levensverwachting (langer dan 2 weken)
• Onvoldoende tijd om de sedatie goed voor te bereiden

Mogelijke risico’s en complicaties bij palliatieve sedatie zijn onder andere:

• Onderdrukking van de ademhaling
• Circulatoire problemen door bloeddrukverlaging
• Onvoldoende verlaging van het bewustzijnsniveau
• Onvoorzien ontwaken van de patiënt

Deze risico’s kunnen worden geminimaliseerd door zorgvuldige monitoring en titratie van de medicatie.

Training en Certificering

Artsen moeten aantoonbaar bekwaam zijn in het toepassen van palliatieve sedatie. Dit houdt in dat zij:

1. Theoretische scholing hebben gevolgd over de richtlijnen, wetgeving en best practices.
2. Onder supervisie praktijkervaring hebben opgedaan.
3. Met goed gevolg een bekwaamheidstoets hebben afgelegd.
4. Regelmatig hun bekwaamheid laten toetsen, bijvoorbeeld elke 2-3 jaar.

Verpleegkundigen moeten eveneens een bekwaamheidsverklaring hebben om palliatieve sedatie onder supervisie uit te mogen voeren.

Best Practices en Documentatie

Enkele best practices voor het correct uitvoeren van palliatieve sedatie zijn:

• Nauw multidisciplinair overleg met het gehele zorgteam
• Zorgvuldige monitoring en bijstelling van de sedatie
• Goede communicatie met de patiënt en diens naasten
• Adequate pijnbestrijding en comfort voor de patiënt
• Vastleggen van alle relevante gegevens in het patiëntendossier

De arts is verantwoordelijk voor het documenteren van:

• De indicatie en besluitvorming voor palliatieve sedatie
• Het verkregen informed consent
• De toegepaste medicatie en dosering
• De monitoring van het bewustzijnsniveau en vitale functies
• Eventuele bijwerkingen of complicaties
• Het verloop en de evaluatie van de palliatieve sedatie

Veelgestelde Vragen

Wat is het verschil tussen euthanasie en palliatieve sedatie? Euthanasie is het opzettelijk levensbeëindigend handelen op verzoek van de patiënt. Palliatieve sedatie heeft als doel het verlichten van ondraaglijk lijden, niet het actief beëindigen van het leven.

Hoe lang duurt de palliatieve sedatie gemiddeld? De duur van de palliatieve sedatie hangt af van de individuele situatie, maar is meestal 1 tot 4 dagen. In sommige gevallen kan de sedatie langer duren, tot maximaal 2 weken.

Wordt de patiënt tijdens de sedatie nog gevoed en/of gevochtigd? Ja, de patiënt wordt tijdens de sedatie nog steeds gevoed en/of gevochtigd via infuus of sonde, tenzij de patiënt of diens vertegenwoordiger hiertegen bezwaar maakt.

Kan de patiënt nog wakker worden tijdens de palliatieve sedatie? Ja, het is mogelijk dat de patiënt tijdens de sedatie even wakker wordt. De arts past dan de medicatie aan om het bewustzijnsniveau weer te verlagen.

Kunnen familieleden bij de patiënt blijven tijdens de palliatieve sedatie? Ja, familieleden worden aangemoedigd om bij de patiënt te blijven tijdens de palliatieve sedatie, voor zover de situatie dat toelaat.

Bronnen

• KNMG-richtlijn Palliatieve Sedatie, 2009
• Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG)
• Palliatieve sedatie, Verenso, 2015
• Richtlijn Palliatieve Zorg, Integraal Kankercentrum Nederland, 2017