Wat is tillen en transfers?

Tillen en transfers is een essentiële vaardigheid in de zorg waarbij patiënten op een veilige en ergonomisch verantwoorde manier worden verplaatst. Deze techniek is cruciaal om zowel de patiënt als de zorgverlener te beschermen tegen letsel. Het gaat hierbij om activiteiten als het overbrengen van een patiënt van bed naar rolstoel, het ondersteunen tijdens het opstaan of het verplaatsen binnen een kamer.

Wie mag dit uitvoeren?

Tillen en transfers vallen onder de voorbehouden handelingen volgens de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG). Alleen bevoegde en bekwame zorgverleners mogen deze handelingen uitvoeren. Dit zijn in de meeste gevallen:

  • Artsen
  • Verpleegkundigen
  • Verzorgenden
  • Fysiotherapeuten
  • Ergotherapeuten

Om bekwaam te worden in tillen en transfers moeten zorgverleners een theoretische scholing volgen, praktijkervaring opdoen onder supervisie en hun bekwaamheid laten toetsen. Daarnaast is een regelmatige her-toetsing vereist om de vaardigheid up-to-date te houden.

Hoe werkt het?

De procedure voor tillen en transfers kent verschillende stappen:

  1. Risico-inventarisatie: Beoordeel eerst de situatie en mogelijke risico’s voor zowel patiënt als zorgverlener. Denk aan de fysieke gesteldheid, hulpmiddelen, ruimte, etc.
  2. Voorbereiding: Zorg dat alle benodigde materialen en hulpmiddelen klaarstaan, zoals een tillift, glijlaken of transferplank.
  3. Communicatie: Informeer de patiënt over wat er gaat gebeuren en betrek hem/haar actief bij de verplaatsing.
  4. Tillen/Transfers: Voer de verplaatsing uit met behulp van de juiste technieken, zoals tillen vanuit de benen, schuiven in plaats van tillen en gebruik van hulpmiddelen.
  5. Nazorg: Controleer of de patiënt goed is neergezet en of er geen klachten of complicaties zijn.
  6. Documentatie: Leg de uitgevoerde handeling vast in het patiëntendossier.

Benodigde materialen

Voor een veilige uitvoering van tillen en transfers zijn diverse hulpmiddelen beschikbaar, zoals:

  • Tillift
  • Glijlaken
  • Transferplank
  • Kantelbed
  • Rolstoel
  • Looprek

Het gebruik van deze hulpmiddelen is afhankelijk van de specifieke situatie en de mobiliteit van de patiënt.

Indicaties en contra-indicaties

Tillen en transfers worden uitgevoerd wanneer patiënten hulp nodig hebben bij het verplaatsen, bijvoorbeeld door verminderde mobiliteit, pijn of verzwakking. Contra-indicaties kunnen zijn:

  • Onvoldoende ruimte of moeilijk bereikbare locatie
  • Onvoldoende personeel of expertise aanwezig
  • Medische contra-indicaties zoals recente operaties of instabiele fracturen

In dergelijke gevallen moet worden gezocht naar alternatieve oplossingen, zoals het inzetten van extra personeel of het gebruik van speciale hulpmiddelen.

Risico’s en complicaties

Bij onjuist uitgevoerde tillen en transfers lopen zowel patiënt als zorgverlener risico op letsel, zoals:

  • Rugklachten of andere musculoskeletale aandoeningen bij de zorgverlener
  • Vallen, verschuiven of knellen van de patiënt
  • Druk- of schuifwonden
  • Pijn of verslechtering van de gezondheidstoestand

Om deze risico’s te beperken is het essentieel dat zorgverleners adequaat zijn opgeleid, hulpmiddelen gebruiken en de procedures nauwkeurig volgen.

Training en certificering

Zorgverleners kunnen zich bekwamen in tillen en transfers door:

  1. Het volgen van een theoretische scholing over tilmechanica, hulpmiddelen en veilige technieken.
  2. Praktijkoefeningen onder supervisie van een ervaren instructeur.
  3. Het afleggen van een praktijktoets om de bekwaamheid aan te tonen.

Veel zorginstellingen bieden interne trainingen aan en zorgen voor een periodieke her-toetsing om de vaardigheid up-to-date te houden. Daarnaast kunnen zorgverleners zich laten certificeren door erkende opleidingsinstituten.

Best practices

Enkele belangrijke tips voor een correcte uitvoering van tillen en transfers:

  • Betrek de patiënt actief in het proces en stem af op zijn/haar wensen en mogelijkheden.
  • Maak gebruik van hulpmiddelen zoals tilliften of glijlakens om fysieke belasting te verminderen.
  • Vermijd onnodig tillen en focus op schuiven, draaien en ondersteunen.
  • Zorg voor voldoende personeel en verdeel de taken.
  • Let op een goede lichaamshouding en gebruik je benen in plaats van je rug.
  • Voer transfers uit in een rustig tempo en neem de tijd die nodig is.

Documentatie

Van elke uitgevoerde til- of transferhandeling moet een registratie worden bijgehouden in het patiëntendossier. Hierin worden ten minste vastgelegd:

  • Datum en tijdstip van de handeling
  • Reden en doel van de verplaatsing
  • Gebruikte hulpmiddelen
  • Eventuele bijzonderheden of complicaties
  • Betrokken zorgverleners

Deze documentatie is belangrijk voor de continuïteit van zorg en ter verantwoording van de uitgevoerde handelingen.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen tillen en transfers? Tillen verwijst naar het volledig optillen van een patiënt, terwijl transfers gaan over het verplaatsen van een patiënt zonder dat deze volledig wordt opgetild, bijvoorbeeld van bed naar rolstoel.

Waarom is training in tillen en transfers zo belangrijk? Onjuist uitgevoerde verplaatsingen brengen grote risico’s met zich mee voor zowel patiënt als zorgverlener, zoals vallen, verschuiven of musculoskeletale aandoeningen. Adequaat getrainde zorgverleners kunnen deze risico’s beperken.

Wanneer moet ik een tillift gebruiken? Het gebruik van een tillift is geïndiceerd wanneer een patiënt niet zelfstandig kan staan of wanneer de fysieke belasting voor de zorgverlener te groot is. Het is belangrijk om altijd een risico-inventarisatie te maken.

Hoe vaak moet ik mijn bekwaamheid laten toetsen? De meeste zorginstellingen vereisen een jaarlijkse her-toetsing om de vaardigheid in tillen en transfers up-to-date te houden. Dit kan in de vorm van een praktijkexamen of e-learning module.

Wat moet ik doen als ik twijfel over mijn bekwaamheid? Neem in geval van twijfel altijd contact op met je leidinggevende of kwaliteitsverantwoordelijke. Zij kunnen beoordelen of aanvullende training of supervisie nodig is.

Bronnen:

  • Richtlijn Fysieke Belasting in de Zorg, Ministerie van VWS
  • Arbocatalogus Ziekenhuizen, Stichting ArboCatalogus Ziekenhuizen
  • Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG)
  • Veilig Tillen en Verplaatsen, V&VN