informed consent

Wat is informed consent?

Informed consent (geïnformeerde toestemming) is de toestemming die een patiënt geeft voor een medische behandeling, nadat deze volledig is geïnformeerd over de behandeling, de risico’s en de alternatieven. Het is een fundamenteel patiëntenrecht, vastgelegd in de WGBO.

Onderdelen van informed consent

Informed consent bestaat uit drie elementen:

1. Informatie

De zorgverlener moet informeren over:

De aard en het doel van de behandeling
Te verwachten gevolgen en risico’s
Mogelijke complicaties
Alternatieve behandelingen
Gevolgen van niet behandelen
Prognose

2. Begrip

Patiënt moet de informatie begrijpen
Aangepast aan niveau en taalvaardigheid
Mogelijkheid om vragen te stellen
Bedenktijd indien nodig

3. Vrijwillige toestemming

Zonder dwang of druk
Kan altijd worden ingetrokken
Patiënt beslist zelf

Wanneer is informed consent nodig?

Toestemming is vereist voor:

Alle medische behandelingen en ingrepen
Operaties
Medicatie met significante risico’s
Diagnostisch onderzoek
Voorbehouden handelingen
Deelname aan medisch-wetenschappelijk onderzoek

Vormen van toestemming

Mondeling

Voldoende voor de meeste behandelingen
Leg wel vast in het dossier dat toestemming is gegeven

Schriftelijk

Bij grotere ingrepen (operaties)
Bij experimentele behandelingen
Bij deelname aan onderzoek
Toestemmingsformulier ondertekenen

Stilzwijgend/impliciet

Bij eenvoudige handelingen
Patiënt werkt mee (bijv. arm uitsteken voor bloedafname)
Niet voldoende voor ingrijpende behandelingen

Bijzondere situaties

Wilsonbekwaamheid

Als de patiënt niet zelf kan beslissen:

Vertegenwoordiger geeft toestemming
Volgorde: schriftelijk gemachtigde, mentor/curator, echtgenoot, kind, broer/zus
Wel zoveel mogelijk uitleggen aan de patiënt zelf

Minderjarigen

Leeftijd	Toestemming door
0-12 jaar	Ouders/voogd
12-16 jaar	Ouders én kind samen
16+ jaar	Kind zelf (wilsbekwaam)

Spoedsituaties

Bij acuut gevaar mag behandeld worden zonder expliciete toestemming
Als patiënt niet kan communiceren en uitstel gevaarlijk is
Veronderstelde toestemming
Zodra mogelijk: alsnog informeren en toestemming vragen

Recht om te weigeren

De patiënt mag behandeling weigeren:

Ook als dit negatieve gevolgen heeft
Zorgverlener moet dit respecteren
Wel: duidelijk informeren over gevolgen
Vastleggen in het dossier

Documentatie

Leg informed consent vast in het dossier:

Welke informatie is gegeven
Dat patiënt de gelegenheid had om vragen te stellen
Dat toestemming is gegeven (en door wie)
Bij schriftelijke toestemming: formulier in dossier

Gevolgen van ontbreken

Behandelen zonder informed consent kan leiden tot:

Tuchtrechtelijke klacht
Civielrechtelijke aansprakelijkheid
In ernstige gevallen: strafrechtelijke vervolging